Samorządy: Wielka Polityka dla lokalnych układów, czy Praca Organiczna dla lokalnych społeczności?

0

Artykuł ukazał się w Gazecie Obywatelskiej w numerze 224 (31 lipca- 13 sierpnia 2020).

 O kryzysie w samorządach  lokalnych, niezbędnych zmianach w przepisach samorządowych , konieczności zwiększenia nadzoru i kontroli samorządów – mówi Grzegorz Gorczyca działacz społeczny, członek Fundacji Nasz Kraków w rozmowie z Małgorzatą Orczewską .

Jaki jest cel  przeprowadzenia  zmian  „ustaw  samorządowych”?

 Celem zmian ustaw samorządowych  jest doprowadzenie do sytuacji w której  samorząd terytorialny wybiera własny sposób świadczenia usług publicznych,  podejmuje współpracę i angażuje innych partnerów na rzecz poprawy jakości życia mieszkańców. Taki samorząd aktywnie koncentruje  się na realizacji  potrzeb mieszkańców i  działa  na podstawie i w granicach prawa regulującego gospodarkę finansową . Jest samorządem gospodarnym, transparentnym  i  odpowiedzialnym  wobec mieszkańców.

 Polacy coraz głośniej mówią  o  braku w samorządach prawdziwych społeczników, których zastąpiły osoby zajmujące się wielką polityką. Czy angażowanie się  samorządowców  w wielką politykę nie powoduje  utraty podmiotowości przez mieszkańców?

  Samorządność to „normatywny ład społeczny, którego kluczowymi wartościami są zbiorowa podmiotowość i względna autonomia wobec instytucji państwa”. W samorządach nie ma miejsca na ” politykę krajową”, a w sejmie nie ma miejsca na politykę lokalną.  Wielka polityka ma zupełnie inne zadania i wprowadzanie jej  do samorządów, wywołuje konflikt społeczny w wyniku którego dochodzi do podziałów według przynależności partyjnej i utraty zaufania społecznego.

Obecnie mamy  przepisy regulujące sprawy samorządowe. Skąd wynika potrzeba  zmian?

Potrzeba zmian wynika z długofalowej  oceny skuteczności  przepisów dotychczas obowiązujących, która nie jest pozytywna. Zatrudnianie w administracji samorządowej musi  odbywać się zgodnie z zasadą równych szans, równego dostępu i zasadą konkurencyjności.  Mają zostać wyłonieni najlepsi, legitymujący się wiedzą, umiejętnościami i doświadczeniem odpowiednim do stanowiska. Urzędy  gmin muszą usprawnić i uczynić jawną  wewnętrzną organizację. Konieczne jest doprecyzowanie procedur wewnętrznych oraz usprawnienie ich egzekwowania. Obowiązek uzyskiwania dotacji zewnętrznych  winien być regulowany ustawowo, a brak ich uzyskiwania traktowany jako naruszanie dyscypliny finansów publicznych. Wszak dotacje są środkami  publicznymi dedykowanymi samorządom na realizację celów publicznych  , które samorząd ma obowiązek realizować. Na to nałożył się problem z jakością gminnych elit.

 Jest niespotykany dotychczas kryzys. Rząd  skierował do samorządów  szybką i szeroką pomoc rządową. Co teraz powinny zrobić samorządy?

Grzegorz Gorczyca:  Samorządy   muszą zmienić sposób działania. W kryzysie nie ma miejsca dla bierności  , na   oczekiwanie  na dofinansowanie od rządu.   

Inwestycje samorządowe mają możliwość uzyskania  dofinansowania ze środków unijnych. Tutaj są duże możliwości dla samorządów. Czy są  skutecznie i efektywnie wykorzystywane?

Niestety  widoczny jest  brak efektywnego wykorzystania środków unijnych przez samorządy.  Wina leży po stronie samych samorządów.  Powodem  jest  brak wykwalifikowanych kadr  odpowiedzialnych  za pozyskanie środków unijnych,  nierzadko to wójt i skarbnik zajmują się wszystkim sami. Często są  składane wnioski  nieprofesjonalnie , dlatego są odrzucane,  lub  dochodzi do konieczności zwrotu  otrzymanej już dotacji, np. z powodu nieprawidłowego  rozliczenia inwestycji.  Często    nieracjonalna gospodarka finansowa, nie pozwala na wygospodarowanie środków na wkład własny, a skrajne dopuszczalne zadłużenie  uniemożliwia  skorzystanie na ten cel z kolejnego kredytu.  Należy rozważyć  rozliczanie  samorządów z niewykorzystanych  możliwości uzyskania środków  zewnętrznych.

Jakie zmiany są niezbędne, by poprawić  racjonalne zarządzanie finansami w samorządach?

 Stwierdzenie  zbliżania się do określonego poziomu zadłużenia, powinno skutkować wprowadzeniem  osoby z zewnątrz, specjalisty  który posiada  umiejętność zarządzania długiem. Okresowe , profesjonalne pokierowanie finansami , umożliwiłoby     gminie otrzymanie merytorycznej pomocy  i umożliwienie    spłacanie  długu  i inwestowania.  Specjalista zewnętrzny  mógłby rzetelnie  ocenić,  czy samorząd realizuje inwestycje  w skali umożliwiających zapewnienie potrzeb społeczności lokalnej.  Rozwój samorządów, zależy  w znacznym stopniu od tempa realizacji niezbędnych inwestycji. Realizacja inwestycji zależeć będzie od skali absorpcji środków unijnych. Samorządy mogą zatrudniać specjalistów. 

Czy mają z tym problem tak poważny, że wymagają kierowania specjalistów w trybie nadzoru?

Zatrudnianie pracowników samorządów pozostawia wiele do życzenia. Procedury konkursowe są często pomijane lub łamane –  na co wskazywała np. Najwyższa Izba Kontroli. Wprowadzenie osoby spoza lokalnego układu jest warunkiem rzetelnego rozwiązania  problemów.

Czy samorządy stoją przed koniecznością gruntownych zmian?

Konieczna jest całkowita zmiana sposobu działania samorządów bo zmieniło się wszystko. Zmienił się  sposób postrzegania rzeczywistości ekonomicznej  i nadeszła  pora na optymalizację  kosztów funkcjonowania  samego samorządu i spółek miejskich.  Brak motywacji  do szukania  oszczędności, choćby w funkcjonowaniu urzędów i  spółek miejskich , powodują zaciąganie kolejnych  kredytów  lub rezygnację  z realizowania  inwestycji  i wykorzystania dotacji , zmniejszając  swoje  dochody. Sytuacja gminy i jej mieszkańców musi być monitorowana i oceniana  w rzeczywistym kontekście, przez organy zewnętrzne. Dotychczas samorządy były w niezwykle komfortowej sytuacji, gdyż z formalnego punktu widzenia żaden samorząd nie mógł zbankrutować. Ostatecznie długi samorządów zapłacą podatnicy.

Potrzeba zmiany ustaw samorządowych jest szeroka.  Czy powinny być to zmiany systemowe?

Bez systemowych zmian prawa, będziemy  działać   na zasadzie  nieefektywnego wyławiania jakiegoś problemu.  Należy zastanowić się nad zmianą zasad  oceniania urzędników , należy uprościć i wprowadzić przejrzyste kryteria.  Proszę pamiętać, że  na płace w administracji rządowej czy samorządowej  składają się wszyscy podatnicy.  Obecnie są ogromne nadużycia  w postaci milionowych  wydatków  na nagrody za rzekome osiągniecia. Dowolność w tym obszarze musi zostać zastąpiona systemowymi rozwiązaniami. Pamiętać należy, że proponowanym rozwiązaniom musi towarzyszyć odpowiednie wzmocnienie efektywności nadzoru nad samorządami. 

  Kto powinien spłacać długi gmin bankrutów?  Czy powinna zostać wprowadzona odpowiedzialność personalna?

 Kary  finansowe dla urzędników za naruszenie dyscypliny finansów publicznych są śmiesznie niskie. Zasady konkursu na stanowiska urzędnicze wymagają  uszczelnienia  i wprowadzenia  na każdym szczeblu. Kolejny problem, to  niemotywujący składnik wynagrodzenia  każdego pracownika samorządowego – czyli „trzynastka”.

Czy szybkie  przeprowadzenie zmian  w ustawach samorządowych  jest  możliwe?

Pilna zmiana ustaw  samorządowych,  wymaga woli działania wszystkich poważnych graczy sceny politycznej, gdyż dotyczy podstaw prawidłowego funkcjonowania państwa, na poziomie samorządu.  Obligatoryjne podjęcie programu oszczędnościowego przez  optymalizację kosztów utrzymania  urzędu i spółek miejskich  to   pierwszy etap walki z kryzysem w samorządzie.  

 Finanse samorządów nie są kontrolowane pod kątem celowości i gospodarności. Czy to powinno się zmienić?

Konieczne jest zwiększenie gospodarności samorządów. Celowe  tu  będzie  wprowadzenie regulaminu udzielania zamówień publicznych o wartości poniżej 30 tys. euro, który nie jest wymagany, ale okazuje się dokumentem przyczyniającym się do zwiększenia gospodarności gminy. Potrzebny jest publiczny  rejestr umów zawieranych przez gminę z podmiotami zewnętrznym na dostawy i usługi. Rejestry takie stworzone zostały w wielu gminach, przyczyniając się do zwiększenia przejrzystości ich finansów jednak powinny być obligatoryjne.  Zmiany wymagają przepisy regulujące udzielanie informacji publicznej przez samorządy, które zobowiążą  do wydawania KAŻDEJ  wnioskowanej informacji publicznej. Gospodarność to także   zatrudnianie w samorządach osób znających perfekcyjnie  przepisy obowiązujące w danych  działach.

 Czy należy zastanowić się nad wprowadzeniem   w JST służby cywilnej?

Służba cywilna, opiera się na takich filarach jak: neutralność polityczna, bezstronność, misja służby publicznej czy profesjonalizm, przetrwały i okazały się potrzebne dla prawidłowego funkcjonowania państwa. W służbie cywilnej nie ma konkursów na stanowiska dyrektorskie. Nie należy jednak tego pomysłu przenosić na grunt samorządowy.  Charakter polityczny niektórych  stanowisk  nie wyklucza obsadzania ich osobami  posiadającymi  wiedzę, umiejętności,  wykształcenie i kompetencję do zajmowania konkretnego stanowiska.  O tym jednak, można przekonać się w trakcie konkursu.

 Jakie są konieczne zmiany w zakresie  działania instytucji nadzorujących działanie samorządów?

Instytucje  nadzorujące  powinno być niezależne  od  lokalnych układów. Należy zastanowić się nad wprowadzeniem osobistej  odpowiedzialności za nietrafione decyzje i niewystarczający nadzór. Ustawy determinują obowiązki włodarzy gmin wobec  mieszkańców  i w tym zakresie  Ich działanie, musi być szczegółowo nadzorowane  przez państwo. Mieszkańcy wybierają osobę na stanowisko wójta, ale  nie mają wpływu  na sposób realizacji przepisów prawa  – tu potrzebny jest nadzór państwa.

Czy nadzór nad samorządami wymaga wzmocnienia?

Nad samorządami pełni nadzór Wojewoda w zakresie uchwał i jak wynika z  kontroli NIK, nadzór w obecnym zakresie  jest niewystarczający i wymaga uszczegółowienia. Regionalne izby obrachunkowe    sprawują  nadzór  nad działalnością jednostek samorządu terytorialnego w zakresie spraw finansowych  w tym zamówień publicznych.

Co powinno ulec zmianie w zakresie współpracy samorządów  z organizacjami pozarządowymi?

Samorządy muszą przyzwyczaić się do traktowania organizacji pozarządowych jako usługodawców, z którymi współpracują i od których wymagają. Organizacja pozarządowa, która jest beneficjentem środków publicznych powinna podlegać kontroli  w pełnym zakresie  swojej działalności. A tak nie jest. Ostatnio obiegła media informacja, o pozbawieniu możliwości  korzystania z projektu, niepełnosprawnej kobiety.  Okazało się, że brakuje  instytucji, która nadzoruje realizację zadań publicznych przez organizacje pozarządowe. Powinny powstać przepisy regulujące sposób kontroli i nadzoru nad  organizacjami pozarządowymi, nie tylko  w zakresie finansowym, ale też merytorycznym.  Miliardy złotych rocznie  kierowane są do organizacji pozarządowych, dlatego  potrzebna jest systemowa kontrola tego sektora. Większe uprawnienia samorządów do zarządzania wymagają wzmocnienia transparentności. Dotyczy to także podmiotów, przy pomocy których wykonywane są zadania publiczne.

 Nadzór Wojewodów, Regionalnych Izb Obrachunkowych  nad samorządami jest niewystarczający. Zaangażowanie polityczne  wpływa negatywnie na realizację misji samorządu. Jest teraz czas, by  przyjrzeć się wszystkim aktom prawnym  regulującym  finansowanie,  działalność i kontrolę nad samorządami w Polsce. Pomoc państwa powinna być kierowana do samorządów racjonalnie gospodarujących swoimi  zasobami finansowymi. Samorządy powinny  zmienić sposób działania a zmiana przepisów pomoże wyegzekwować i utrwalić pozytywne zmiany.

om

Fot. 

Źrodło: Gazeta Obywatelska

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Proszę wpisać swój komentarz!
Proszę podać swoje imię tutaj